મોદી-શીની શાંતિ મિશન
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે યુક્રેન યુદ્ધને અછતથી સમાપ્ત કરાવવા અનેક પ્રયાસો કર્યા છે, પરંતુ મોસ્કો અને કીવ વચ્ચેનો મૂળભૂત ડેડલોક હજુ તૂટ્યો નથી. તાજેતરમાં અમેરિકાના વિશેષ દૂત સ્ટીવ વિટકોફ અને જેરેડ કુશનરે મોસ્કો અને કીવની મુલાકાત લઈને વાતચીત ફરી શરૂ કરવાની શક્યતાઓ શોધી હતી.
ત્યાંથી રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને પણ અમેરિકી દૂતોથી લાંબી બેઠક કરી હતી અને ક્રેમલિન તરફથી સૂચવાયું હતું કે બેઠક ઉપયોગી સાબિત થઈ, પરંતુ કોઈ નક્કર સમજૂતી કે સફળતાની જાહેરાત કરવામાં આવી ન હતી. મુખ્ય વિવાદ મોસ્કો અને કીવ વચ્ચેનો મુખ્ય વિવાદ યુક્રેનના પૂર્વીય ડોનબાસ વિસ્તારમાં આવેલા પ્રદેશોનો પ્રશ્ન છે.
રશિયા યુક્રેન પાસેથી પ્રાદેશિક છૂટછાટોની માંગ કરે છે, જ્યારે કીવ આ પ્રકારની શરતો સ્વીકારવા તૈયાર નથી. તેથી માત્ર અમેરિકી દબાણ અથવા મધ્યસ્થતા કરવાથી તરત શાંતિ કરાર થઈ જશે એવી સ્થિતિ હજુ ઉભી નથી.
યુક્રેનની તૈયારી અને ત્રિપક્ષીય ચર્ચાઓ કીવ તરફથી ઓક્ટોબરમાં અમેરિકા અને રશિયા સાથે ત્રિપક્ષીય વાતચીત ફરી શરૂ કરવાની તૈયારી અંગે સંકેત આપવામાં આવ્યા છે. યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોડિમિર ઝેલેન્સ્કીના ચીફ ઓફ સ્ટાફ કિરિલો બુદાનોએ જણાવ્યું છે કે કીવ ઓક્ટોબરની સંભવિત વાતચીત માટે તૈયાર થઈ રહ્યું છે.
અગાઉની ત્રિપક્ષીય બેઠક ફેબ્રુઆરીમાં જીનીામાં થઈ હતી, પરંતુ ત્યારબાદ પ્રક્રિયા અટકી ગઈ હતી. ફરીથી વાતચીત થાય તો યજમાન તરીકે તુર્કી, યુએઈ અથવા સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ જેવા દેશોના નામ ચર્ચામાં આવ્યા છે.
ભારતની ભૂમિકા અને રાજદ્વારી સ્થિતિ ભારત લાંબા સમયથી યુક્રેન સંઘર્ષના ઉકેલ માટે સંવાદ અને કૂટનીતિ પર ભાર મુકે છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ રશિયન રાષ્ટ્રપતિ પુતિન સાથે થયેલી ચર્ચાઓમાં પણ જણાવ્યું છે કે યુદ્ધનો ઉકેલ મેદાન પર નહીં પરંતુ સંવાદ અને કૂટનીતિથી શોધવા યોગ્ય છે.
તાજી મોદી-પુતિન મુલાકાત દરમિયાન બંને નેતાઓએ યુક્રેન તથા પશ્ચિમી એશિયાના સંઘર્ષોથી વેપાર, દરિયાઈ માર્ગો અને સુરક્ષ પર પડતી અસર અંગે ચર્ચા કરી હતી. ભારતનું વલણ એ રહ્યું છે કે પરંપરાગત રણનીતિક સંબંધો જાળવી રાખતા પશ્ચિમ દેશો અને યુક્રેન સાથે સંવાદના માર્ગ ખુલ્લા રાખવા જરૂરી છે.
આ સ્થિતિને લીધે નવી દિલ્હી પાસે મોસ્કો સાથે સીધા સંવાદ કરતી અને કીલ સાથે સંપર્ક જાળવતી રાજદ્વારી પહોંચ છે, જે તેને મધ્યસ્થતામાં સુંદર સ્થિતિ આપે છે.
BRICS સમિટ દરમિયાન નરેન્દ્ર મોદી, વ્લાદિમીર પુતિન અને શી જિનપિંગની એકસાથે થયેલી મુલાકાતે વૈશ્વિક ધ્યાન આકર્ષાયું. ત્રણેય દેશો વચ્ચે સંબંધો અને હિતો એકસરખા નથી, તેમ છતાં રશિયા-ચીનની નજીકની ભાગીદારી, ભારત-રશિયાના ઐતિહાસિક સંબંધો અને ભારત-ચીન વચ્ચે દૈનિક રાજદ્વારી સુધારા ધરાવતા પરિપ્રેક્ષ્યને કારણે આ મુલાકાત મહત્વપૂર્ણ બની.
ખાસ કરીને શી જિનપિંગની ભારત મુલાકાત સાત વર્ષ બાદ થઈ રહી છે અને 2020ના ગલવાન સંઘર્ષનો ઉલ્લેખ આવ્યો. BRICS હવે મૂળ પાંચ દેશો — બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકા —ને વિસ્તરીને સહકાર માટે નવા સભ્યો પણ જોડાયા છે જેમ કે ઈજિપ્ત, ઈથિયોપિયા, ઇન્ડોનેશિયા, ઈરાન અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત.
સમિટ દરમિયાન સભ્ય દેશોએ પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષો અંગે સંયમ રાખવાની અને અંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદોનું ઉકેલ સંવાદ અને કૂટનીતિ દ્વારા લાવવા પર ભાર મૂક્યો. ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગએ BRICSને વૈશ્વિક શાંતિ પ્રક્રિયામાં વધુ સક્રિય ભૂમિકા ભજવવાની અપીલ પણ કરી.
રશિયાના પ્રતિસાદ અને આગળની શક્યતાઓ ક્રેમલિન દ્વારા મોદી અને શીની શાંતિ પ્રયત્નોની તૈયારીનું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું છે, પણ રશિયાએ પોતાની તમામ શરતો પાછી લીધી છે તેવું અને યુદ્ધ તરત બંધ થશે તેવું કોઈ સાબિતી મળ્યું નથી.
રશિયા હજુ પણ સંઘર્ષનાં મૂળ કારણો અને પ્રદેશ સંબંધિત પોતાના વલણ પર ભાર મૂકે છે. ખ્યાલ રાખવો જરૂરી છે કે રશિયાનો સ્વાગત એનો અર્થ નથી કે તેની તમામ માંગો પાછી ખેંચાઇ ગઈ છે.
કોઈપણ શાંતિ પ્રક્રિયામાં માત્ર રશિયાની સંમતિ પૂરતી નહીં હોય; યુક્રેનની સ્વીકૃતિ અનિવાર્ય રહેશે. કીવ લાંબા સમયથી રશિયાનું માગેલા પ્રદેશ સંબંધિત છૂટછાટોને સ્વીકારવાનો વિરોધ કરી રહ્યું છે.
મોદી અને શી જિનપિંગની તૈયારી જો શાંતિ પ્રયાસોમાં મદદરૂપ બની શકે તો તે એક નવો રાજદ્વારી વિકલ્પ બની શકે છે, પરંતુ કોઈપણ અંતિમ સમજૂતી માટે રશિયા અને યુક્રેન બંનેની સુરક્ષા, પ્રદેશ અને ભવિષ્યની રાજકીય વ્યવસ્થાને લગતી જટિલ શરતો પર સહમતી જરૂરી રહેશે.
સારાંશરૂપે, ટ્રમ્પની પહેલથી અટકેલી શાંતિ પ્રક્રિયામાં ભારત અને ચીનની ઓફરોએ એક નવો રાજદ્વારી વિકલ્પ ઉમેર્યો છે; હવે નિરીક્ષણ એ પર છે કે આ ઓફર માત્ર નિવેદન તરીકે જ રહી જાય છે કે નહીં અને શું તે વાસ્તવમાં મોસ્કો અને કીવને ફરીથી ટેબલ પર લાવવામાં કોઈ વ્યવહારુ પરિણામ આપે છે.