BRICS ઘોષણાપત્ર માટે ભારતની રાજદ્વારી પરીક્ષા
નવી દિલ્હીમાં 12-13 સપ્ટેમ્બર 2026ના BRICS શિખર બેઠક પહેલાં દિલ્હી સંયુક્ત ઘોષણાપત્ર પર સર્વસંમતિ લાવવા પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. પશ્ચિમ એશિયાના મુદ્દે ઈરાન અને સંયુક્ત અરબ અમીરાત (UAE) વચ્ચે ઊંડા મતભેદોને લઈ શર્પાઓ વચ્ચે શબ્દચય અને મુદ્દાઓ પર તીવ્ર ચર્ચા ચાલી રહી છે, જેને કારણે ઘોષણાપત્ર તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા ઘનિષ્ઠ અને મુશ્કેલ બની ગઇ છે.
સમયસીમા અને સહમતિ માટેનો પડકાર BRICS અધ્યક્ષ તરીકે ભારત માટે નવી દિલ્હીમાં 12-13 સપ્ટેમ્બર 2026ના શિખર બેઠક પહેલાં સંયુક્ત ઘોષણાપત્રને અંતિમ સ્વરૂપ આપવો મુખ્ય રાજદ્વારી કાર્ય બની ગયું છે. સંગઠનમાં નિર્ણય પ્રક્રિયા સર્વસંમતિના આધારે ચાલે છે અને વિવિધ ભૂરાજકીય હિતો ધરાવતા સભ્યો વચ્ચે ભાષા નક્કી કરવાનો પ્રયાસ પ્રક્રિયાને વધુ જટિલ બનાવે છે.
મેની વિદેશમંત્રી બેઠક અને મેજર વાટાઘાટો 14 અને 15 મે 2026ના રોજ નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી BRICS વિદેશમંત્રી બેઠકમાં પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ એક સૌથી સંવેદનશીલ મુદ્દો બની નમ્યો. તે બેઠકમાં ઈરાન અને UAEના મતભેદો ખુલ્લેઆમ સામે આવ્યા અને પરિણામે સભ્યો સંયુક્ત નિવેદન પર સંમતિ મેળવી શક્યા નહોતા.
તેની અસર તરીકે ભારતે BRICS અધ્યક્ષ તરીકે ચેર સ્ટેટમેન્ટ જાહેર કર્યું અને એક અલગ આઉટકમ દસ્તાવેજ પણ રજૂ કર્યો હતો. મુંબઈ તથા અન્ય સત્તાવાર અહેવાલો અનુસાર તે બેઠકમાં UAEના વિદેશ મંત્રાલયે ઈરાન તરફથી આવેલા કેટલાક આરોપોને નકારી કાઢ્યા અને UAEની સાંપ્રભુત્વ તથા સુરક્ષાના અધિકારો પર જોર આપ્યો હતો.
BRICSનું વિસ્તરણ અને સભ્યોની યાદી BRICSના વિસ્તરણ બાદ સંગઠનમાં વિવિધ ભૂ-રાજકીય હિત ધરાવતા દેશો એક પ્લેટફોર્મ પર આવ્યા છે. સત્તાવાર BRICS માહિતી અનુસાર હાલમાં સંગઠનમાં બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકા, ઈજિપ્ત, ઈથિઓપિયા, ઈન્ડોનેશિયા, ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા અને UAE—કુલ 11 સભ્યો છે. આ વિસ્તરણથી સંગઠનનું વજન વધ્યું છે પણ અંદરની વિવિધતા પણ વધી છે, જે સર્વસંમતિ આધારિત નિર્ણય મોડેલ માટે પડકારરૂપ છે.
ભારતની પડકારરૂપ ભૂમિકા એ છે કે એક તરફ તેની ઈરાન સાથે ઐતિહાસિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે, તો બીજી બાજુ UAE સાથેના આર્થિક, ઊર્જા, વેપાર અને રોકાણ સંબંધો મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી BRICSની ઘોષણાપત્રભાષા જ તો કોઈ એક પક્ષને સ્પષ્ટ રીતે સમર્થન આપતી હોય તો તે રાજદ્વારી રીતે મુશ્કેલીરૂપ બની શકે છે; બીજી તરફ ભાષા અતિ સામાન્ય રાખવામાં આવે તો સંગઠનની વૈશ્વિક રાજકીય અસરકારકતા અંગે પ્રશ્નો ઉઠી શકે છે.
મોસ્કોનો અભિગમ અને વૈશ્વિક પ્રેરણા રશિયન અધિકારીઓએ આ મતભેદો વચ્ચે રાજદ્વારી માર્ગ શોધવાની આશા વ્યક્ત કરી છે અને દલીલ કરી છે કે ઈરાન અને UAEના હિતોને સુરક્ષિત રાખતી ભાષા શોધવી શક્ય છે અને બંને વચ્ચેના મતભેદો પર ઉપાડ આવતા સંપૂર્ણ ઘોષણાપત્રની પ્રક્રિયાને અટકાવવા જેવી જરૂરિયાત નથી. મોસ્કોએ ભારતની રાજદ્વારી ક્ષમતાઓ પર વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો છે.
પૂર્વગ્રહો અને સિદ્ધાંતો 2025ની રિયો ડી જાનેરો ઘોષણામાં BRICS નેતાઓએ પરસ્પર સન્માન, સાર્વભૌમ સમાનતા, એકતા, સમાવેશિતા અને સર્વસંમતિના સિદ્ધાંતોને ફરીથી સમર્થન આપ્યું હતું. તે ઘોષણામાં ઈરાન પર થયેલા સૈન્ય હુમલાઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી અને મધ્યપૂર્વમાં તણાવ માટે રાજદ્વારી ઉકેલની તરફેણ કરી હતી.
હાલની સ્થિતિ એ સૂચવે છે કે 2026માં દિલ્હી ઘોષણાપત્ર માટે એવું સંયુક્ત ભાષાંતરણ જરૂરી રહેશે જે અલગ-અલગ હિત ધરાવતા દેશો દ્વારા સ્વીકાર્ય હોય. BRICSની સત્તાવાર રચના મુજબ સંગઠન રાજકીય-સુરક્ષા, આર્થિક-નાણાકીય અને સાંસ્કૃતિક તથા લોકો વચ્ચેના સંબંધોના ત્રણ મુખ્ય સ્તંભો પર કામ કરે છે. વર્તમાન વિવાદો આ ત્રણેય ક્ષેત્રમાં સંગઠનની એકતા જાળવવા માટેની ભારતની રાજદ્વારી કસોટી વધારે ઉકેલી રહ્યા છે.