શેખ હસીનાની પરત લાવવાની પ્રક્રિયા
બાંગ્લાદેશના માહિતી સલાહકાર ઝાહેદ ઉર રહેમાને 8 સપ્ટેમ્બર 2026ના સરકારી બ્રીફિંગમાં જણાવ્યું કે ઢાકા શેખ હસીનાની સ્વૈચ્છિક વાપસીની રાહ જોવા માંગતું નથી અને તેમને કાનૂની માર્ગે દેશમાં પરત લાવવા સક્રિય છે. ઝાહેદે હસીનાને આરોપી, ફરાર આરોપી અને મૃત્યુદંડ પામેલી વ્યક્તિ તરીકે સંબોધ્યા અને જણાવ્યું કે સરકાર હસીનાને “કૅપ્ચર” કરીને કાનૂની પ્રક્રિયા મારફતે પરત લાવવા માંગે છે.
ઝાહેદનું નિવેદન અને ઢાકાનું વલણ દર્શાવે છે કે ઢાકા હસીનાની સ્વૈચ્છિક વાપસી માટે રાહ નહીં ઊભા રહેશે. પ્રત્યર્પણ પ્રશ્ન ભારતમાં એક શરત તરીકે મુકવામાં આવ્યો છે, જેને નવી દિલ્હી દ્વારા ગંભીરતાથી લેવો જોઈએ. આ નિવેદન એ સમયે આવ્યું છે જ્યારે બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સંપર્ક વધારવાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે અને બાંગ્લાદેશે હસીનાના પ્રત્યર્પણને દ્વિપક્ષીય ચર્ચાના મુખ્ય મુદ્દાઓમાં ગોઠવ્યું છે.
ડિપ્લોમેટિક પ્રસ્તાવ અને અગાઉની નિવેદનગણ ઓગસ્ટ 2026માં બાંગ્લાદેશના વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે વડાપ્રધાન તારિક રહેમાનની સંભવિત ભારત મુલાકાત માટે અનુકૂળ વાતાવરણ જરૂરી છે અને તેમાં શેખ હસીનાના પ્રત્યર્પણનો મુદ્દો મહત્વનો છે. ઢાકાએ હસીના ઉપરાંત અન્ય ફરાર આરોપીઓ અંગે પણ ભારત પાસેથી કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરી છે.
બાંગ્લાદેશ સરકારે નિર્દેશન આપ્યું હતું કે જ્યારે પ્રત્યર્પણનો નિર્ણય ન આવે ત્યાં સુધી હસીનાને જાહેર રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ અને મીડિયા નિવેદનોથી દૂર રાખવામાં આવવું જોઈએ. ભારતમાં સંસદમાં સરકારની વ્યાખ્યા પ્રમાણે હસીનાને ભારતીય ભૂમિનો ઉપયોગ અન્ય દેશ સામે રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ માટે કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી નથી.
ભારતની સ્થિતિ અને કાનૂની પ્રક્રિયા ભારતનું વલણ કાનૂની પ્રક્રિયા પર આધારિત રહ્યું છે. એપ્રિલ 2026માં ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે ઢાકાની હસીનાના પ્રત્યર્પણ અંગેની ઔપચારિક વિનંતી ચાલી રહેલી ન્યાયિક અને આંતરિક કાનૂની પ્રક્રીયાનો ભાગ તરીકે તપાસવામાં આવી રહી છે. જુલાઈમાં વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે કહ્યું હતું કે પ્રત્યર્પણ મુદ્દે ભારતના અભિગમમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી અને તે કાનૂની મુદ્દા મુજબ નિર્વાહ કરવામાં આવશે.
ફલરૂપે ઢાકાના કડક રાજનૈતિક દાવાઓ હોવા છતાં નવી દિલ્હીએ અત્યાર સુધી હસીનાને પરત મોકલવા અંગે કોઈ અંતિમ જાહેર નિર્ણય જાહેર કર્યો નથી. ઓગસ્ટના અંત સુધી પ્રત્યર્પણ વિનંતી સંબંધિત કાનૂની પ્રક્રિયા ચાલુ હોવાનું સત્તાવાર સ્થિતિ દર્શાવે છે.
પ્રત્યર્પણ સંધિ અને કાનૂની જોગવાઈઓ ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે 2013થી પ્રત્યર્પણ સંધિ અમલમાં છે. ભારતમાં પ્રકાશિત સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં 2013ની પ્રત્યર્પણ સંધિ લાગુ પડતી સંધિઓમાં સમાવિષ્ટ જણાવવામાં આવી છે. સંધિ હેઠળ કોઈ વ્યક્તિ સામે ગંભીર ગુનાનો કેસ, આરોપ અથવા ન્યાયિક રીતે જાહેર થયેલી સજા હોય તો ચોક્કસ શરતોને આધારે પ્રત્યર્પણ પ્રક્રિયા થઈ શકે છે.
સંધિમાં કેટલીક અપવાદો છે — જેમાં રાજકીય સ્વરૂપ ધરાવતા ગુનાઓ માટે પ્રત્યર્પણ નકારી શકાય તેવું સામેલ છે. પરંતુ સંધિમાં હત્યા, હત્યાના પ્રયત્ન, અપહરણ અને કેટલાક આતંકવાદ સંબંધિત ગુનાઓને માત્ર રાજકીય ગુના કહીને બહાર રાખી શકાશે નહીં એવી પણ સ્પષ્ટ જોગવાઈ ગોઠવવામાં આવી છે. પ્રત્યર્પણ સંધિ સાથે સંબંધિત દસ્તાવેજોમાં મૃત્યેદંડની સજા હોય ત્યારે જરૂરી ખાતરીઓ અને કાનૂની સુરક્ષાઓ અંગેની જોગવાઈઓનો પણ ઉલ્લેખ છે.
તેથી હસીનાનું પ્રત્યર્પણ ફક્ત રાજકીય દાબાનાપથી નક્કી નહીં થાય, પણ સંધિ અને લાગુ ભારતીય કાયદા મુજબના મૂલ્યાંકન પર નિર્ભર રહેશે. હસીના પર લાગેલા કેસો અને પૃષ્ઠભૂમિ શેખ હસીના 5 ઓગસ્ટ 2024ના રોજ મોટા પાયે થયેલા વિરોધ પ્રદર્શન વચ્ચે સત્તા પરથી હટ્યા બાદ ભારત આવી ગઈ હતી.
બાંગ્લાદેશમાં તેમના શાસનકાળ દરમિયાન થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનના દમન અને માનવાધિકાર સંબંધિત ગંભીર આરોપોની તપાસ અંગે કાનૂની કામગીરી આગળ વધી. નવેમ્બર 2025માં બાંગ્લાદેશની ઇન્ટરનેશનલ ક્રાઈમ્સ ટ્રિબ્યુનલ દ્વારા ગેરહાજરીમાં તેમને માનવતા વિરુદ્ધના ગુનાઓમાં કાનૂની સજા તરીકે મૃત્યુદંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો. રોયટર્સના અહેવાલ મુજબ સંયુક્ત રાષ્ટ્રે 2024ના વિરોધ દરમિયાન આશરે 1,400 લોકોના મોત સાથે જોડાયેલા આક્ષેપોની નોંધ લીધી હતી.
હસીના અને તેમના સમર્થકો એ કાર્યવાહી પર રાજકીય પ્રેરિત હોવાનો આરોપ લગાવી ચૂક્યા છે. હાલની પરિસ્થિતિ અને આગળની દ્રષ્ટિ જુલાઈ 2026માં ઝાહેદ ઉર રહેમાનનું અગાઉનું નિવેદન અને હવે 8 સપ્ટેમ્બરના નિવેદનથી એવો સંકેત મળે છે કે સપ્ટેમ્બરમાં બાંગ્લાદેશનું વલણ વધુ કડક દેખાય છે.
ઢાકા હસીનાના પ્રત્યર્પણને દ્વિપક્ષીય સંબંધોને આગળ વધારવાના મહત્વના મુદ્દા તરીકે જોઈ રહ્યું છે અને આ મુદ્દા સાથે પાણી વહેંચાણ, સરહદ પરના મોત, વેપાર અને વિઝા જેવા મુદ્દાઓ પણ જોડાઈ ગયા છે. જુલાઈમાં બનાવી રહેલી કાનૂની પ્રક્રિયાઓ અને આવનારી રાજદ્વારી ચર્ચાઓ અનુસાર આગળના તબક્કામાં બંને દેશો વચ્ચેની કૌટુંબિક અને કાનૂની વાટાઘાટો પર ખાસ નજર રહેશે. હાલના સ્વરૂપે ભારતે હજી સુધી હસીનાના પ્રત્યર્પણ અંગે કોઈ અંતિમ નિર્ણય જાહેર કર્યો નથી, અને આ મુદ્દો જૂના અને નવા રાજદ્વારી મુદ્દાઓ સાથે પણ સંકળાયેલો રહેવાની શક્યતા છે.