ઉત્તરાખંડમાં હિમનદી તળાવો અને પૂર જોખમ
ઉત્તરાખંડમાં ગ્લેશિયરની અસરસંબંધિત જોખમ અંગે ચિંતા તેજ થયો છે. તાજેતરના અહેવાલ પ્રમાણે રાજ્યમાં ગ્લેશિયર તળાવો વધીને 1290 થયા છે અને તેમનો વિસ્તાર 8.1 % વધેલા હોવાનું જણાવાયું છે. નેશનલ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી (NDMA) એ 2024માં કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં 13 હિમનદી તળાવો અત્યંત સંવેદનશીલ અને જોખમી ગણ્યા છે અને સમયસર મોનિટરિંગ ન કરવામાં આવવાથી મોટા પૂર અને નુકસાનની સંભાવના ઉભી રહેવાની ચેતવણી આપી છે.
ભૂતકાળની ઘટનાઓ અને પરિસ્થિતિ ઉત્તરાખંડે અગાઉ કેદારનાથ, ધારાલી અને રૈની જેવી મોટી આપત્તિઓનો સામનો કર્યો છે અને ગ્લેશિયર તળાવોની સંખ્યા તથા વિસ્તાર વધતા વૈજ્ઞાનિકો અને અઘિકારીઓ સક્રિય બન્યા છે. તે છતાં જોખમનો સ્તર વધી રહ્યો છે અને રાષ્ટ્રિય અને રાજય સ્તરના નિરીક્ષણ માટે પગલાં જરૂરી છે, તે અહેવાલનો સાર છે.
NDMA અભ્યાસમાં ઓળખાયેલી શ્રેણીઓ
NDMAના અભ્યાસમાં ઓળખાયેલાં 13 તળાવ ત્રણ શ્રેણીઓમાં વહેંચાયા છે:
- શ્રેણી A (અત્યંત સંવેદનશીલ): 5 તળાવો (જેમાં 4 પિથોરાગઢ અને 1 ચમોલીમાં આવેલા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે)
- શ્રેણી B (ઓછા સંવેદનશીલ): 4 તળાવો
- શ્રેણી C (સામાન્ય સંવેદનશીલ): 4 તળાવો
આ તળાવો મુખ્યત્વે ઉત્તરકાશી, ચમોલી, પિથોરાગઢ, બાગેશ્વર અને તેહરી જિલ્લામાં ફેલાયેલા છે. અહેવાલ મુજબ અલકનંદા અને ભાગીરથી નદી બેસિનમાં સૌથી વધુ તળાવો જોવા મળ્યા છે.
મોનિટરિંગની હાલત
મોનિટરિંગની હાલત અને પ્રગતિની ગતિ જોખમ ઓળખ થયા બાદ પણ જરૂરી પ્રારંભિક ચેતવણી ઉપકરણો અને ગ્રાઉન્ડ લેવલ સેન્સર ઇન્સ્ટોલ કરવાની કામગીરીમાં વિલંબ જોવા મળ્યો છે. અહેવાલ અનુસાર ખતરો ઓળખાયાના બે વર્ષ વીતી જતા હોવા છતાં સંવેદનશીલ તળાવોની દેખરેખ માટે જરૂરી સાધનો હજુ સુધી સ્થાપિત થયા નથી.
કેન્દ્રએ વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હિમાલયન જીઓલોજી (Wadia Institute of Himalayan Geology)ને નોડલ એજન્સી ઘોષિત કરીને ચમોલી અને પિથોરાગઢના કેટલાક તળાવો માટે બાથિમેટ્રિક અભ્યાસ કરાવ્યો છે, પરંતુ ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર સેન્સર અને મોનિટરિંગ ડિવાઇસ લગાવવાની પ્રક્રિયા હજી શરૂ થઈ નથી.
ફંડિંગ અને પ્રોજેક્ટની સ્થિતિ
કેન્દ્ર સરકારે ઉત્તરાખંડ માટે એક વિશેષ પ્રોજેક્ટના રૂપમાં કુલ ₹30 કરોડ મંજૂર કર્યા છે, જેમાં કેન્દ્રનું ફંડિંગ 90% (₹27 કરોડ) અને રાજ્યનું 10% (₹3 કરોડ) ધારવામાં આવ્યું છે. અહેવાલ પ્રમાણે ભારત સરકારે પહેલો હપ્તો (₹8.10 કરોડ) પણ મોકલી દીધા છે.
તદુપરી, અહેવાલમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે અમલીકરણમાં ધીમીગતિ અથવા ઉલ્લંઘન થતા સમયસર અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ અને વૈજ્ઞાનિક ઉપકરણો ન ગોઠવાઈ શકતા હોય તો તે ઉત્તરાખંડ માટે ગણનીય જોખમ બની શકે છે.