સુપ્રિમ કોર્ટે મૃત્યુદંડ માટે ફાંસીની પદ્ધતિને રદ કરવા કરાયેલ_UNLOCKઆ માંગને નકારી દીધી છે, પણ સાથે કહ્યું છે કે ભવિષ્યમાં જો કોઈ નવા વૈજ્ઞાનિક કે મેડિકલ પુરાવાઓથી બતાય કે અન્ય પદ્ધતિએ ઓછું દુખ થાય છે તો આ મામલે ફરી વિચાર થઈ શકે છે. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને સૂચન કર્યું છે કે તે એક નિષ્ણાત પેનલ ગોઠવી શકે જે હાલની ફાંસી પદ્ધતિની વિગતવાર સમીક્ષા કરશે.
યાચિકા શું હતી
ANI રિપોર્ટ અનુસાર યાચિકા વકરતા સીનિયર વકીલ ઋષિ મલ્હોત્રા દ્વારા 2017માં દાખલ કરવામાં આવી હતી. તેમણે તે કાયદા પડકાર્યો હતો જેમાં ફાંસીથી મુત્યુદંડ આપવાની વ્યવસ્થા છે. ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડ (CrPC)ની કલમ 354(5) મુજબ કહેવામાં આવ્યું છે કે મૃત્યુદંડ પાવનાર વ્યક્તિને “ત્યારે સુધી ગળેથી લટકાવવા” સંબંધિત આપલેખ છે. યાચિકામાં ફાંસીની જગ્યાએ લીથલ ઇન્જેક્શન, ગોળી મારીને મૃત્યુ, વીજ્ઝટકો કે ગેસ ચેમ્બરની જેમ વિકલ્પો અપનાવવાની માંગ કરવામાં આવી હતી અને દલીલ ભાઈ હતી કે ફાંસીથી લાંબા સમય સુધી કષ્ટ થાય તો તે બંધારણીય કલમ 21 હેઠળ વ્યક્તિની ઈજ્જત સાથે મૃત્યુ પામવાનો અધિકાર ઉલ્લંઘે છે.
સુનાવણી અને માહિતી માંગ
લાઇવ લો અને અન્ય રિપોર્ટ પ્રમાણે, માર્ચ 2023ની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રિમ કોર્ટે એટર્ની જનરલ R. Venkataramaniને ફાંસીથી થતી પીડા, સ્થિતિમાં લાગી શકે તેવો સમય અને સંબંધિત મુદ્દાઓ અંગે માહિતી સંગ્રહ કરવાની સૂચના આપી હતી. એ તબક્કાએ એટર્ની જનરલે વધારો કર્યો કે દરમિયાન સારી પદ્ધતિઓની તપાસ માટે એક નિષ્ણાત પેનલની ભલામણ કરી હતી.
કોર્ટનો તાર્કિક નિર્ણય
જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની બેન્ચે કહ્યું કે યાચિકાકર્તાએ સુપ્રિમ્કોર્ટના પ્રાચીન નિવેદનો પર ફરી વિચાર કરવા માટે પૂરતા કારણો રજૂ કર્યા નથી, તેથી ફાંસી પદ્ધતિને તરત બંધ કરવાનો અરજ નકારી દેવામાં આવે છે. બેન્ચે બતાવ્યો કે ‘દીના’ કેસમાં ત્રણ જજોની બેન્ચનો નિર્ણય મોટા બેન્ચની સામે મોકલવા લાયક કેસ જણાયો ન હતો.
કોર્ટે તે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ નાજુક મુદ્દા પર ભવિષ્યમાં કોઇ સ્પષ્ટ વૈજ્ઞાનિક, મેડિકલ અથવા અન્ય પુરાવા બદલાતા દેખાય તો ફરી વિચાર ખુલ્લો રહેશે અને બંધારણની વ્યાખ્યા વિજ્ઞાનની નવી પ્રગતિને ધ્યાનમાં રાખીને થવી જોઈએ.
એક્સપર્ટ પેનલ વિશે
સુપ્રિમ કોર્ટે સૂચવ્યું છે કે કેન્દ્ર સરકાર એક એક્સપર્ટ પેનલ ગઠિત કરી શકે છે જેમાં કાયદા, ફોરેન્સિક મેડિસિન, ન્યુરોસાયન્સ, ક્રિમિનોલોજી અને સંબંધિત ક્ષેત્રોના નિષ્ણાતો સામેલ હોઈ શકે છે. પેનલ એ તપાસ કરશે કે શું કોઈ વિકલ્પી પદ્ધતિથી મુત્યુદંડ ધારકોની ઇજ્જત જાળવી રાખતા અનાવશ્યક પીડા ઓછું કરી શકાય છે કે નહીં.
પ્રોજેક્ટ 39Aની байр
સુનાવણી દરમિયાન પ્રોજેક્ટ 39Aએ પણ પોતાના બિંદુ રજૂ કર્યા અને જણાવ્યું કે અમેરિકામાં વ્યાપ્તลีથલ ઇન્જેક્શનને લગતી કેટલીક સમસ્યાઓ સામે આવી છે અને તે હંમેશાં સફળ પણ નથી રહ્યું.
જાગતwijની સ્થિતિ
સોર્સ મુજબ, વર્ષ 2026 સુધી દુનિયાના 113 દેશોએ દરેક પ્રકારના ગુનાઓ માટે મુત્યુદંડ બંધ કરી દીધો છે. 9 દેશોએ તેને માત્ર શહેરિક ગુનાઓ સુધી સીમિત કર્યું છે અને 23 દેશો એવી સ્થિતિમાં છે કે તેઓ કાયદે તો મુત્યુદંડ ઇષ્ટા રાખે છે પણ છેલ્લા ઓછામાં ઓછા 10 વર્ષથી કોઈને મુત્યુદંડ આપ્યો નથી. લગભગ 50 દેશો હજી પણ મુત્યુદંડ લોકપ્રિય રીતે જાળવી રહ્યાં છે. એકંદરે, લગભગ 145 દેશોએ કાયદેસર અથવા વાસ્તવમાં મુત્યુદંડને બંધ કર્યું છે અથવા તેનો ઉપયોગ બંધ કર્યો છે, જ્યારે અંદાજે 50 દેશો હજી પણ તેને જાળવે છે.
- યુનાઇટેડ કિંગડમ – 1965માં હત્યાના કિસ્સાઓ માટે ફાંસીને બંધ કરવામાં આવી અને 1998માં સમગ્ર રીતે મુત્યુદંડ રદ.
- કેનેડા – 1976માં મુત્યુદંડ બંધ.
- ઓસ્ટ્રેલિયા – છેલ્લી ફાંસી 1967માં; 1985 સુધી દેશભરમાં મુત્યુદંડ બંધ.
- ન્યૂઝીલેન્ડ – 1989માં મુત્યુદંડ અને ફાંસી બંને બંધ (અંતિમ ફાંસી 1957).
- દક્ષિણ આફ્રિકા – 1995માં ઉચ્ચ ન્યાયાલયે મુત્યુદંડ રદ કર્યુ.
- ફ્રાન્સ – ગિલોટિનનો ઉપયોગ થતો; 1981માં મુત્યુદંડ રદ.
સોર્સ પ્રમાણે હાલ કેટલાક દેશોમાં ફાંસીનો માધ્યમ અમલમાં છે, જેમ કે ભારત, જાપાન, સિંગાપોર, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, બોત્સવાણા. કોર્ટે યાચિકા ખારિજ કરી છે પરંતુ નવો વૈજ્ઞાનિક અથવા મેડિકલ પુરાવો મળે તો આ મુદ્દે ફરીથી વિચાર કરવાની શક્યતા ખુલ્લી રાખી છે. હાલમાં ફાંસીની પદ્ધતિ જારી રહેશે અને કેન્દ્ર સરકારને શક્ય વિકલ્પો તપાસવાની છૂટ આપવામાં આવી છે.