બાળકો માટે YouTube Kids અને Lego Play નિયંત્રણ
બ્રિટનમાં 16 વર્ષથી ઓછી વયનાં બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયાના નિયમોને કડક કરવાની ચર્ચા થતી થતી હોય ત્યારે તેમાં YouTube Kids અને Lego Play સહિત આશરે 150 એપ્લિકેશનોને નિયંત્રણ હેઠળ લાવવાની તૈયારી સામે આવી છે. ભારતમાં પણ બાળસુરક્ષા અને ડિજિટલ સ્પેસને લઇને ગંભીર વિચારણા ચાલી રહી છે અને બિનપક્ષીય રીતે DPDP Act, 2023 હેઠળ લાગુ પ્રાવધાનો ઓછી વયના યુઝર્સની રક્ષા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ બાબતો બતાવે છે.
DPDP Act અને તેના નિયમો
ભારતીય કાનૂની માળખું DPDP Act, 2023 અનુસાર દેશમાં 18 વર્ષથી ઓછી વયના લોકો સગીર ગણાય છે. કાયદા એમ કહે છે કે કોઈપણ સોશિયલ મીડિયા કે ગેમિંગ પ્લેટફોર્મે 18 વર્ષથી નીચેના બાળકોનો ડેટા પ્રોસેસ કરતા પહેલા તેમના વાલીઓની ચકાસાયેલી મંજૂરી મેળવવી ફરજિયાત રહેશે. આ નીતિ વૈશ્વિક સ્તરે અમુક દેશમાં અપનાવવામાં આવતા 13 કે 16 વર્ષની મર્યાદા કરતાં કડક માપદંડ લાવે છે.
જાહેરાતો અને દંડ કાયદા અનુસાર સગીર વયના બાળકો માટે ટાર્ગેટેડ જાહેરાતો અને બિહેવિયરલ ટ્રેકિંગ પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો નિયંત્રણ છે. નિયમોનું ઉલ્લંઘન થવાથી કંપનીઓ સામે ભારે દંડની વ્યવસ્થા છે — ઉલ્લેખ મુજબ ₹200 કરોડથી લઈને ₹250 કરોડ સુધીનો દંડ લાદી શકાય છે.
રાજ્ય સ્તરે ચર્ચા
રાજ્ય સ્તર પરની ચર્ચા કર્ણાટક અને આંધ્રપ્રદેશ જેવા કેટલાક રાજ્યોમાં 16 વર્ષથી નીચા વયના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગને મર્યાદિત કરવાનો અથવા પ્રતિબંધ મૂકવાનો વિકલ્પ ચર્ચામાં આવ્યો છે. મુશ્કેલીઓ અને જોખમો વય ચકાસણી નક્કર કરવાનો પ્રશ્ન: ભારતમાં ઘણીવાર યુઝર્સ ખોટી જન્મતારીખ દાખલ કરીને સરળતાથી એકાઉન્ટ બનાવી લે છે.
શૈક્ષણિક જરૂરિયાતો
કોરોના પછી શૈક્ષણિક સામગ્રી, ઓનલાઇન ટ્યુશન અને યૂટ્યુબ વીડિયોનો વિશાલ ઉપયોગ શરૂ થયો છે. કદાચ યુટ્યુબ કિડ્સ અથવા અન્ય પ્લેટફોર્મ્સ પર પ્રતિબંધો લાગુ કરવાથી વિદ્યાર્થીઓના અભ્યાસ પર નકારાત્મક અસરનું જોખમ રહેલું છે.
વિકલ્પો અને અનઅધિકૃત માર્ગો
પ્રતિબંધના પરિણામે કિશોરો ડુપ્લિકેટ પ્લેટફોર્મ્સ, થર્ડ-પાર્ટી મેસેજિંગ એપ્સ અથવા VPNનો ઉપયોગ કરી કાયદાથી બહાર નીકળવાના પ્રયાસ કરી શકે છે, જે તેમની ઓનલાઇન સલામતી માટે વધુ જોખમ ઉભું કરે છે.
આગામી રસ્તો
નિષ્ણાતોના સૂચન નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારત માટે બ્રિટન જેમનો સંપૂર્ણ બ્લેન્કેટ પ્રતિબંધ મુકવો શક્ય નહિ હોય, તેથી ઉપયોગી વિકલ્પ તરીકે ‘સેફ-બાય-ડિઝાઇન’ મોડલ અપનાવવો વધુ યોગ્ય રહેશે. તેમાં એપ્લિકેશનો માટે ડિફૉલ્ટ પ્રાઇવસી સેટિંગ્સ, લિમિટેડ સ્ક્રીન ટાઇમ, કન્ટેન્ટ ફિલ્ટરિંગ અને વાલીઓ માટે મંજૂરીના મજબૂત તંત્રનો અમલ કરવો આવશ્યક ગણાયા છે. વધારામાં માતા-પિતા અને શાળાઓમાં ડિજિટલ લિટરસી અને સાયબર અવેરનેસ વધારવી અને વય ચકાસણી અને પ્રાઇવસી વચ્ચે સંતુલન રાખતું નિયમનાત્મક ફ્રેમવર્ક વિકસાવવા ઉપર ભાર મુકવામાં આવ્યો છે.