મગજને હેક કરી નાખે મોબાઇલ
સ્માર્ટફોન અને સોશિયલ મીડિયાના એલ્ગોરિધમ્સ—જેને હાર્દ્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલના પ્રોફેસર શોશના ઝુબોફ દ્વારા “સર્વેલન્સ કેપિટલિઝમ” તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું છે—વપરાશકર્તાનું ધ્યાન, મૂડ અને ખર્ચ કંટ્રોલ કરીને ઘરાજી અસર પાડી રહ્યાં છે. નિઃશુલ્ક દેખાતી સેવાઓ પાછળનો વેપાર તમારું ડેટા એક કાચા માલ તરીકે ભેગું કરીને તેને ટાર્ગેટેડ જાહેરાતો અને પ્રોડક્ટ ઓફર્સ માટે વપરાઈ રહ્યો છે, જેના સીધા પરિણામ તમારા સમય અને ખિસ્સા પર પડે છે.
એલ્ગોરિધમ અને સર્વેલન્સ કેપિટલિઝમ
ગૂગલ, મેટા, એમેઝોન અને એપલ જેવી મોટી ટેક કંપનીઓ તમારા નિર્ણય, પસંદગીઓ અને લોકેશન હિસ્ટ્રીને એક ડિજિટલ પ્રોફાઇલમાં રૂપાંતરિત કરી નફો મેળવવામાં વાપરે છે. એવા પ્લેટફોર્મ પર બધું મફતમાં મળે છે, પરંતુ વ્યવસાયની દુકાનનો નિયમ છે—જો સેવામાં તમે પૈસા નથી આપી રહ્યા, તો તમે જાતે જ પ્રોડક્ટ બની જાઓ છો.
બ્રેઈન હેકિંગ
ડોપામાઈન લૂપ અને હૂક મોડેલ એલ્ગોરિધમ્સ અને ડિઝાઇન ન્યૂરોસાયન્સના આધાર પર નોટિફિકેશનોનું રંગ, ફોર્મેટ અને સમયઆવૃત્તિ એ રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે કે તે તરત જ તમારું ધ્યાન ખેંચે. હૂક મોડેલના ચાર તબક્કાઓ છે: ટ્રિગર, એક્શન, રિવોર્ડ અને ઇન્વેસ્ટમેન્ટ. આ અનિશ્ચિતતા અને તરત મળતો ઈનામ ડોપામાઈન રિલીઝ કરે છે, અને સિસ્ટમને કેસિનોના જુગાર મશીનની જેમ સતત સ્ક્રોલિંગ માટે તમારા મગજને પ્રેરિત કરવામાં મદદ કરે છે.
દૈનિક ઉદાહરણો
રોજિંદા જિંદગીમાંથી ઉદાહરણો લેખમાં આપવામાં આવેલા પ્રાસંગિક ઉદાહરણોમાં કહ્યું છે કે, રાજકોટ અથવા સુરતના સામાન્ય બે મિત્રોની ગપ-શપ માત્ર મોઢેથી થઈ હોવા છતાં બે કલાકની અંદર તેમને ગતીશીલ ટ્રાવેલ જાહેરાતો જોવા મળી શકે છે. એ જ રીતે અમદાવાદમાં GPSC/UPSCની તૈયારી કરતી રાહુલની કહાણીમાં એક ટિંગ પછી એક રીલથી શરૂ થયેલું સ્ક્રોલિંગ દોઢ કલાક સુધી ચાલે છે અને તેણે બનાવેલ અભ્યાસ સમય ગુમ થાય છે.
માઇક્રો-ટાર્ગેટિંગ અને રાજકીય પ્રસંગ
એલ્ગોરિધમ્સ વપરાશકર્તાની લાઇક્સ અને સર્ચ હિસ્ટ્રી પરથી બિયાપક ડિજિટલ પ્રોફાઇલ બનાવે છે અને વ્યકિતગત રીતે અલગ સંદેશા જાણવા માટે માઇક્રો-ટાર્ગેટિંગ કરી શકે છે. લેખમાં આપવામાં આવેલા ઉદાહરણ પ્રમાણે એક સમુદાયના બે પાડોશીઓને એવા અલગ-અલગ સંદેશા બતાવીને તેમના મતચિંતનને પ્રભાવિત કરવાના લોકોનો ઉદ્દેશ્ય હોઈ શકે તેવું જણાય છે; લેખ એ વાતની ચેતવણી આપે છે કે આવી પ્રક્રિયા લોકોની સ્વતંત્ર પસંદગી પર અસર કરી શકે છે.
ઉકેલ
ટેકનોલોજીને નિયંત્રણમાં લાવવા વ્યક્તિગત પગલાં લેખમાં હાથ ધરવા યોગ્ય સરળ પગલાં સૂચવવામાં આવ્યા છે, જેમ કે નોટિફિકેશનો બંધ કરવાં, બિનજરૂરી એપ્સ ડિલીટ કરવી અને ફોનની સ્ક્રીન બ્લેક-એન્ડ-વ્હાઇટ રાખવાની રીત અપનાવવી—જે એલ્ગોરિધમની ગ્રહણશક્તિ ઘટાડવા માટે વ્યક્તિગત સ્તરે મદદરૂપ બની શકે છે. લેખમાં જણાવાયું છે કે ડેટાની આ લાગણીને સમજવા અને નિયંત્રિત કરવા માટે આ એક મોટી તક છે.
આંકડા
દેશ અને ગુજરાત સંબંધી આંકડા લેખમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે વર્ષ 2024માં ભારતીઓએ આશરે 1.1 લાખ કરોડ કલાક સ્માર્ટફોન સ્ક્રીન પર વિતાવ્યાં છે. વર્ષ 2025ની શરૂઆતમાં ભારતમાં આશરે 49.1 કરોડથી વધુ લોકો સોશિયલ મીડિયા વાપરી રહ્યા છે. લેખ અનુસાર ભારત સરકારના સત્તાવાર દસ્તાવેજો અને આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26માં યુવાનોમાં ડિજિટલ વ્યસન વિશે ચેતવણી આપવામાં આવી છે અને ડિપ્રેશન, ચિંતા અને સાયબરબુલિંગ જેવી સમસ્યાઓમાં વધારો નોંધાયો છે. અનલાઇન શોપિંગના નવા ઓર્ડર્સમાં આશરે 50% હિસ્સો જન-ઝેડ પેઢીનો હોવાનું લેખમાં ઉલ્લેખ છે.