પરંપરાગત કારીગરીનો સંકટ
વડોદરા, 9 Nov 20264 — વડોદરાના પરંપરાગત કારીગરોનો વ્યવસાય મશીનસાહિત્ય અને બજારની બદલાતી પસંદગીઓથી ગંભીર રીતે સંકટમાં છે. લુહાર, કુંભાર અને મોચી જેવા કારીગરોને મશીનથી બનેલી સસ્તી વસ્તુઓની સ્પર્ધા અને કાચા માલના વધતા ભાવે થાકી શકાય તેવો દબાણનુ અનુભવ થઈ રહ્યો છે. દાખલા તરીકે હાલમાં માત્ર 50-60 પરિવારો જ આ પરંપરાગત વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા છે અને તેનું ભવિષ્ય અનિશ્ચિત છે.
પરંપરાગત કારીગરીનો ભવિષ્ય
પરંપરાગત કારીગરીનો સંકટ એક સમયે શહેરના બજારોમાં પરંપરાગત કારીગરોનો પ્રભુત્વ રહ્યું હોય — લુહારની ભઠ્ઠી, સુથારની કરવત, કુંભારના ચાકડા અને દરજીની સિલાઈ હસ્તકલાના કેન્દ્ર હતા. આજે તૈયાર માલ અને મશીનથી બનેલી વસ્તુઓ સરળતાથી અને ઓછી કિંમતે ઉપલબ્ધ હોવાને કારણે આ કારીગરો રોજગાર અને માર્કેટ શેર ગુમાવતા જાય છે.
મુશ્કેલીઓ અને પડકારો
મશીન, કાચા માલ અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર મશીનથી બનતી વસ્તુઓ ઓછા સમયમાં અને ઘણીવાર ઓછી કિંમત પર મળી જાય છે, જ્યારે હાથે તૈયાર હસ્તકલા ઉત્પાદનોમાં ઘણો સમય અને મહેનત જાય છે. કાચા માલના ભાવ વધવાને કારણે હાથથી તૈયાર થતા સામાનની કિંમત એટલી વધારી શકાયતી નથી, પરિણામે કારીગરોની આવક ઘટી રહી છે. વધુમાં આજકાલ ગ્રાહકો બગડેલી વસ્તુને સમારકામ કરાવવા કરતા નવી વસ્તુ ખરીદવાનું પ્રાધાન્ય આપે છે અને લોકલ કારીગરો પાસે કામ ઓછું આવ્યું હોવાનું તેઓzelf ફરિયાદ કરે છે.
પરંપરાગત કારીગરોનું અનુભવ
સ્થાનિક કારીગરોના અનુભવ અને પેઢી પરિવર્તન પ્રતાપનગરના રણમુક્તેશ્વર મહાદેવ પાસે રહેલા લુહાર સમાજના પરિવારોએ પેઢીથી પેઢી આ વ્યવસાય જાળવી રાખ્યો છે. રાહુલ વિજયભાઈ લુહાર (ગાડેલિયા) જણાવે છે કે ભૂતકાળમાં લોખંડ ગરમ કરવા માટે ભઠ્ઠી અને હવા આપવા હાથપંખાનો ઉપયોગ થતો હતો, પરંતુ હવે હાથપંખાની જગ્યા ઇલેક્ટ્રિક પંખા લઇ લીધા છે. ભરત મફાભાઈ લુહારે જણાવ્યું છે કે તેમના પરિવારની ચોથી પેઢી આ વ્યવસાયમાં છે, પરંતુ નવી પેઢીના માત્ર 20થી 25% લોકો જ કામમાં મદદ કરે છે અને લગભગ 50% લોકોએ વ્યવસાય બંધ કર્યો છે.
પરંપરાગત કારીગરીનો ભવિષ્ય
તેમનું કહેવું છે કે મશીનરીના વધતા ઉપયોગને કારણે પરંપરાગત લુહારકામનો ધંધો પણ આશરે 50% જેટલો ઘટ્યો છે. ફતેપુરાના કુંભારવાડાના પરિવારો પાંચમી પેઢીથી દીવડા અને અન્ય માટીના ચીજવસ્તુઓ બનાવવા જોડાયેલા છે. લાલજી કરસનભાઈ પ્રજાપતિ અનુસાર અગાઉ ત્રણે ફળિયામાં કુંભારકામ હોતું, હવે માત્ર около 15 મકાનોમાં જ આ વ્યવસાય બચ્યો છે.
નવા પડકારો
મશીનથી બનેલા સસ્તા કોડિયાના કારણે પરંપરાગત દીવડા બનાવવાનો વ્યાપાર આશરે 50% ઘટી ગયો છે; પહેલાં હાથથી ચાકડું ફેરવવામાં આવતું હતું પરંતુ હવે ઇલેક્ટ્રિક મોટરનો ઉપયોગ થાય છે. માટી અને બળતણ મોંઘા થતા અને ભઠ્ઠી તથા માલને સુકવવા માટે જગ્યાના સંકટના કારણે પણ મુશ્કેલીઓ વધે છે. આંકડા અને આવક પર અસર તુલસીવાડી વિસ્તારમાં છેલ્લા ૨૫ વર્ષથી મોચીકામ કરતા દિનેશભાઈ પરમાર જણાવે છે કે તેમના બે પુત્રો આ વ્યવસાયમાં રસ નથી બતાવતા અને ત્યાં સુધી તેઓ નોકરી કે અન્ય ધંધો કરવાનું પસંદ કરે છે.
પરંપરાગત કારીગરીનો ભવિષ્ય
એક સમયે વડોદરામાં અંદાજે ૧૫૦ પરિવારો આ વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા હતા, જ્યારે હવે માંડ 50-60 પરિવારો જ આ કામ કરી રહ્યા છે. કાચા માલ મોંઘા થવાના કારણે બૂટ-ચપ્પલના સમારકામ સહિત સેવાઓની કિંમત વધવા કરી ગ્રાહક વર્ગ ઘટી રહ્યો છે. સ્થાનિક કારીગરો કહે છે કે કેટલાક લોકોએ સમયની માગ પ્રમાણે કામમાં ફેરફાર કરીને સફળતા મેળવી છે, પરંતુ દરેક માટે નવી ટેકનોલોજી અપનાવવી અથવા મોટા પાયે રોકાણ કરવું શક્ય નથી. પરિણામે પેઢીઓથી વારસાગત ચાલી આવતી કળા અને કૌશલ્ય ધીમે ધીમે લુપ્ત થાય તેવી ચિંતા વ્યાપી રહી છે. નવી પેઢીની ઉદાસીનતા અને ખર્ચમાં વૃદ્ધિ વચ્ચે પરંપરાગત કારીગરી ટકી રહેશે કે કેમ તે આજના કારીગરો માટે મોટો પ્રશ્ન બની ગયો છે.