કૃતજ્ઞતા અને તેના મહત્વ
આચાર્ય વિજયરાજરત્નસૂરિના વિચારોના આધારે, કૃતજ્ઞતા માત્ર ઉદ્દઘોષ કે સ્મૃતિ નથી, પરંતુ આપેલ ઉપકારને વિશ્વસનીય રીતે યાદ રાખવી અને તક મળે ત્યારે પ્રતિઉપકાર કરવાની લાગણી હોવી જોઈએ. ગ્રન્થકાર ટીકાના આધારે કૃતજ્ઞતાને સંક્ષેપમાં આ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરે છે: ‘પરેણ કૃતમુપકારમવિસ્મૃત્યા જાનાતીતિ કૃતજ્ઞા’. એટલે કે, પરે કરેલ ઉપકારને વિસ્મૃતિમાં ન રાખીને સતત સ્મરણમાં રાખનારો વ્યક્તિ કૃતજ્ઞા કહેવાય છે.
ઉપકારોના પ્રકાર
ગ્રન્થમાં દર્શાવાયું છે કે ઉપકાર વિવિધ સ્તરના હોય શકે છે — દૈનિક સામાન્ય જરૂરિયાત પુરા કરતાં નાનાં ઉપકારોથી લઈને જીવ બચાવતા અસામાન્ય અને વ્યાપક ઉપકાર સુધી. ઉદાહરણરૂપે, તરસા વખતે પાણી આપવું, ભૂખમુક્તિ માટે ભોજન કરાવવું, અકસ્માતની સ્થિતિમાં જીવ બચાવવો વગેરે ભૌતિક ઉપકારોમાં આવે છે. તે ઉપરાંત, શિક્ષકોના વેતનરહિત સફળ પ્રયાસો, માતા-પિતાની નિર્વ્યાજ સેવામાં ભરેલા અને સદ્ગુરુ દ્વારા આપવામાં આવતો આત્મિક હિતોપદેશ આત્મિક સ્તરના ઉપકારોમાં ગણાતા છે.
કૃતજ્ઞાની વિશેષતા
ગ્રન્થકારનો ઉલ્લેખ છે કે કૃતજ્ઞાની વિશેષતા એ છે કે તે ઉપકારોનું વિસ્મરણ ન કરે અને શક્યતા મળતાં તે સમયસર ઉપકારીને પ્રતિઉપકાર પણ કરે. બ્રિટનની પ્રસંગોપવતી ઘટના દ્વારા કૃતજ્ઞાતાના ફળને વિસતારથી દર્શાવવામાં આવ્યું છે. એક ખેડૂત પરિવાર, જે પોતાના ખેતરમાં રહેતો હતો, એક દિવસ માર્ગ પર સાયકલસવાર ગબડીને ગાર ભરેલ ખાડામાંથી બહાર કાઢે છે. આ કિશોર, જે બાદમાં પોતાના જીવપર ઉપકાર કરનાર પરિવાર પ્રત્યે કૃતજ્ઞભાવ વ્યક્ત કરે છે.
કૃતજ્ઞતા અને સમય પર પ્રતિઉપકાર
ગ્રન્થકાર આ દૃશ્યથી દર્શાવે છે કે કૃતજ્ઞતા અને સમય પર પ્રતિઉપકાર કેટલા અદ્ભુત પરિણામ લાવી શકે છે. કૃતજ્ઞતાને સદ્ગુરુ તથા ધર્માચાર્ય સાથે જોડવામાં આવે છે. જો પરમોપકારી લક્ષણ હોય તો તેને સદ્ગુરુ સમજો અને તેનો માન રાખો. જૈન ધર્મગ્રંથોના ઉદ્ધરણથી ગ્રન્થકાર ત્રણ એવા ઉપકારધારીઓનું ઉલ્લેખ કરે છે: માતા-પિતા, માલિક અથવા શેઠ, અને સર્વોપરી સદ્ગુરુ.
અંતિમ વિચાર
ગ્રન્થકાર અંતે સદ્દગુરૂની મહિમા માટે પંક્તિઓને ટાંકીને સમાપ્ત કરે છે. કૃતજ્ઞતા માત્ર ઉપકાર યાદ રાખવી નથી; તે જીવનમાં પ્રેરક શક્તિ બની શકે છે અને તક મળે તો અસરમાં પ્રતિઉપકાર કરીને તે ઋણ અદા કરી શકાય છે.