થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ કોલસો પર ચિંતાઓ
21 ઓક્ટોબર, 2026ના રિપોર્ટ મુજબ રોયટર્સે સેન્ટ્રલ ઈલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટીના (CEA) આંકડાઓના હવાલે જણાવ્યુ છે કે દેશના 191 થર્મલ પાવર પ્લાન્ટમાંથી 96 પ્લાન્ટ પાસે કાર્યરત થવા માટે માત્ર 3 દિવસથી ઓછો કોલસો બાકી રહ્યો છે. આ સ્થિતિનો સીધો સંબંધ મોટી માછલીઓ સમયે વીજલોડ વધતા સમયે થર્મલ પ્લાન્ટ પર પડતા દબાણ સાથે છે અને આ પરિસ્થિતિ ઔદ્યોગિક વિસ્તારો અને એસી-પંખા વધુ વપરાતા ઘરો માટે ગંભીર બની શકે છે.
મૂખ્ય આંકડા અને ટ્રેન્ડ CEAના ડેટા અનુસાર એપ્રિલમાં દેશનું બફર સ્ટોક લગભગ 55 મિલિયન ટન હતું, જે ઓક્ટોબર સુધીમાં ઘટીને લગભગ 18 મિલિયન ટન થઈ ગયો છે. નિયમ પ્રમાણે થર્મલ પ્લાન્ટ પાસે ઓછામાં ઓછો 20 દિવસનો બફર સ્ટોક હોવો જોઈએ, પરંતુ હાલમાં એવરેજ સ્ટોક 6 દિવસ પર આવી ગયો છે. ઓલ ઈન્ડિયા પાવર એન્જિનીયર્સ ફેડરેશને પણ ચેતવણી આપી છે કે 12 રાજ્યોમાં કોલસાના ઓછા ભંડારના કારણે ગંભીર વીજળી સંકટ ઉભો થઇ શકે છે.
લોજિસ્ટિક અને પુરવઠાની સમસ્યાઓ
ઘાટીનો કારણ — પુરવઠો નહીં પરંતુ લોજિસ્ટિક અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન રિપોર્ટમાં ઉલ્લેખ છે કે હકીકતમાં મુશ્કેલ પ્રોડક્શનની નથી — ભારતના ભૂગર્ભમાં આજે પણ 400 અબજ ટનથી વધુ કોલસાનો ભંડાર ઉપલબ્ધ છે અને વર્ષ 2025-26માં દેશે આશરે 1 અબજ ટનથી વધુ કોલસાનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. પરંતુ મુખ્ય સમસ્યા એ છે કે ખાણમાંથી પાવર પ્લાન્ટ સુધી કોલસો સમયસર પહોંચ્યો નથી — રેલવે નેટવર્કના ડિલે, માલગાડીઓમાં ટ્રાફિક અથવા ટ્રાન્સપોર્ટેશનમા અવરોધો લોજિસ્ટિક સમસ્યાઓ ઊભી કરતી હોય છે.
ગુણવત્તા, હવામાન અને માગનો સંયુક્ત ઝટકો જિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયાના રિપોર્ટ મુજબ ભારતના કોલસામાંથી લગભગ 73 ટકા હલકી કક્ષાનું છે, જેના કારણે એકમ ઉર્જા માટે વધારે માત્રામાં કોલસો વપરાશ થવો પડે છે. ઉમેરો olarak, જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન વરસાદ અને એલનીનો અસરથી પૂર્વ ભારતની ખાણોમાં પાણી ભરાઈ જાય છે અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન ધીમી પડી જાય છે.
રાજ્ય અને સ્થાનિક અસર
તે પછી સપ્ટેમ્બર‑ઑક્ટોબરમાં ઉઠતી ગરમી સાથે સાંજના પીક સમયે વીજળીની માંગ 250 ગીગાવોટથી ઉપર પહોંચી જાય છે, અને તે લોડ થર્મલ પ્લાન્ટ પર જ પડે છે. ગુજરાતનું દૃશ્ય રિપોર્ટ અનુસાર ગુજરાતમાં પીક ડિમાન્ડ 29,822 મેગાવોટ સુધી પહોંચી ગઈ છે અને રાજ્યની ઇન્સ્ટોલ્ડ ક્ષમતા વધારામાં લગભગ 79.5 ગીગાવોટ હતી. જો પુરવઠો સમયસર ન વધે તો ઉદ્યોગો પર અસર પડી શકે છે — લેખમાં રીતે ઉલ્લેખ છે કે ટેક્સટાઇલ સેક્ટરને અંદાજે અઠવાડિયે 300 કરોડ રૂપિયા સુધીનું નુકસાન થઇ શકે છે.
રિપોર્ટમાં ઘણી જગ્યા પર રોટેશનલ પાવર કટ લાગુ પડી શકે તેવી સંભાવના પણ ઉઠાવવામાં આવી છે. સોલર, બેટરી સ્ટોરેજ અને પરમાણુ વિકલ્પ દેશની સોલર ક્ષમતા હાલમાં લગભગ 165 ગીગાવોટ સુધી પહોંચી ગઈ છે, પરંતુ રાત્રિના સમયે સોલર પ્રોડક્શન શૂન્ય થઈ જાય છે. ઉપલબ્ધ બેટરી સ્ટોરેજનું યોગદાન ખૂબ ઓછું છે—માત્ર 0.1 ટકા એટલે કે આશરે 201 મેગાવોટ.
સરકારી પગલાં અને પરિસ્થિતિની સમીક્ષા
લેખમાં બેટરી સ્ટોરેજ અને પમ્પ્ડ હાઈડ્રો પ્રોજેક્ટમાં રોકાણ વધારવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. પરમાણુ ઊર્જા અંગે રિપોર્ટે જણાવેલ છે કે ન્યૂક્લિયર પ્રોજેક્ટનું દર મેગાવોટ ખર્ચ સામાન્ય રીતે પ્રતિ મેગાવોટ 30 કરોડથી વધુ હોઈ શકે છે અને તેનો અમલ સમયગાળો લાંબો હોય છે. ઉદાહરણ અને પ્રોજેક્ટ સમયસીમા કાકરાપારનું ઉદાહરણ રિપોર્ટમાં આપવામાં આવ્યું છે — ત્યાંના નવનિર્મિત બે 700 મેગાવોટ યુનિટોના પ્રોજેક્ટનો કામ 2010માં શરૂ થયું અને સંપૂર્ણ ક્ષમતા 2024માં પ્રાપ્ત થઇ — એટલે આશરે 13 વર્ષનો સમય લાગ્યો.
રિપોર્ટમાં ઉલ્લેખ છે કે ભાવનગરમાં મીઠીવીરડી ખાતેની 6 હજાર મેગાવોટની યોજના સ્થાનિક વિરોધના કારણે લગભગ 10 વર્ષ કરતાં વધુ સમય સુધી કાગળ પર રહી અને આખરે રદ કરી અન્ય રાજયમાં ખસેડવાની ઘટનાઓ બનાવાઈ. કેન્દ્ર સરકારે પુરવઠા વધારવા માટે પગલાં લીધા છે અને હાલ કોઈ અચાનક દેશવ્યાપી બ્લેકઆઉટ નિશ્ચિત છે તેવા કોઈ પુરાવા મળ્યા નથી. સાથે જ વિશ્લેષણમાં બેટરી સ્ટોરેજ તથા પમ્પ્ડ હાઇડ્રોમાં રોકાણ, ટાઇમ‑ઓફ‑ડે ટેરિફ્ દ્વારા પીક સમયમાં માંગ ઘટાડવી, ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અપગ્રેડ કરવાનો અને લાંબાગાળીની પરમાણુ યોજના‑તૈયારી જેવા મુદ્દાઓની શિફારિશ કરવામાં આવી છે.
અન્ય નોંધપાત્ર મુદ્દા રિપોર્ટમાં સાયકલિક ખામીઓ અને સાયબરી સિક્યુરિટી અંગે પણ ચર્ચા છે—કેટલા ન્યૂક્લિયર પ્લાન્ટ્સમાં રશિયન મેડ હાર્ડવેર અને સોફ્ટવેર લગાવવા સંબંધી ચર્ચાઓ અંગે ઉલ્લેખ છે. રિપોર્ટ અને વિશ્લેષણ રોયટર્સના અહેવાલ અને સેન્ટ્રલ ઈલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટીના ડેટા પર આધારિત છે.