મગજની કામગીરી અને નોબેલ પુરસ્કાર
કારોલિન્સ્કા ઇન્સ્ટિટ્યૂટની નોબેલ એસેમ્બલીએ 5 ઓક્ટોબર 2026ને વર્ષ 2026 માટે મેડિસિન ક્ષેત્રમાં નોબેલ પુરસ્કારની જાહેરાત કરી છે. એ પુરસ્કાર સંયુક્ત રીતે અમેરિકાના કાર્લ ડિસેરોથ અને જર્મન વૈજ્ઞાનિકો પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્જ નાગેલને તેમની શોધ—”લાઈટ-ગેટેડ આયન ચેનલ્સ” અને “ઑપ્ટોજેનેટિક્સ”—માટે એનાયત કરવામાં આવ્યો છે.
ઑપ્ટોજેનેટિક્સ શું છે?
ઑપ્ટોજેનેટિક્સ એ એવી પ્રગટિત પદ્ધતિ છે જેમાં પ્રકાશનો ઉપયોગ કરીને જીવંત મગજમાં ન્યુરોન કોષોને સક્રિય કે નિષ્ક્રિય કરી શકાય છે. આ પદ્ધતિથી વૈજ્ઞાનિકો ચોક્કસ ન્યુરલ સર્કિટ પર પ્રકાશ ફેંકીને યાદશક્તિ, લાગણી અને વર્તન પર થતી અસરનું સચોટ અભ્યાસ કરી શક્યા છે, જેમના કારણે મગજની કામગીરી અને તેની ચોક્કસ અસરો વચ્ચેનો સીધો સંબંધ પણ વધુ સ્પષ્ટ બન્યો છે.
શોધની શરૂઆત અને વિકાસ
આ શોધની શરૂઆત એકકોષીય શેવાળના અભ્યાસથી થઈ હતી. પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્જ નાગેલે 2000નાં દાયકાની શરૂઆતમાં ચેનલરોડોપ્સિન નામનું પ્રોટીન શોધ્યું, જે વાદળી પ્રકાશ પડતાં સક્રિય થઈ વિદ્યુત સંકેતો ઉત્પન્ન કરે છે. ત્યારબાદ કાર્લ ડિસેરોથે તે પ્રોટીનનો ઉપયોગ કરી જીવંત ઉંદરના મગજના કોષોમાં પ્રકાશના માધ્યમથી ચેતાતંત્રના સંકેતોને નિયંત્રિત કરવામાં સફળતા મેળવી હતી.
ક્લિનિકલ સંભાવનાઓ
માહિતી પ્રમાણે, ઓપ્ટોજેનેટિક્સ મારફતે વૈજ્ઞાનિકો ડર, ખુશી અને વર્તન સાથે જોડાયેલા મગજના સર્કિટોને સીધા ચાલુ કે બંધ કરી શકે છે. લેબોરેટરી અવસ્થાના બહાર આ શોધને પાર્કિન્સન્સ, વાઈ (ખેંચ) અને ડિપ્રેશન જેવી ગંભીર માનસિક અને ન્યૂરોડિજેનેરેટિવ બીમારીઓના ઈલાજ માટે ઉપયોગી સાબિત થવાની તૈયારી જણાવવામાં આવી છે. ઉપરાંત, દ્રષ્ટિહીન લોકોની આંખોની રોશની પાછી લાવવા માટેના તબીબી પ્રયોગોમાં પણ તેનું અજમાયશ શરૂ થયો છે.