જિનિવામાં 128 દેશોએ સ્વાયત્ત ઘાતક હથિયારો પર સહમતિ દર્શાવી
5 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ જિનિવામાં 128 દેશોએ સ્વાયત્ત ઘાતક હથિયારો (લેથલ ઑટોનોમસ વેફન સિસ્ટમ્સ, LAWS) અંગે એક નોન-બાઇન્ડિંગ દસ્તાવેજ પર સહમતિ દર્શાવી. આ દસ્તાવેજને અત્યારસુધીની દાયકાભરના ચર્ચાઓ બાદ ભવિષ્યમાં આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમન અથવા સંધિ માટેનો એક પ્રારંભિક માળખો ગણવામાં આવી રહ્યો છે, પરંતુ તે કાયદાકીય રીતે બાધ્યકર્તા નહીં છે.
સહમતિની પ્રકૃતિ અને સાર આ સહમતિ એક નોન-બાઇન્ડિંગ ટેક્સ્ટ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે, એટલે કે તેના આધારે દેશો પર તરત લાગતા કાયદાકીય બાધ્યકાં નથી. તેને ઘણા વિશ્લેષકો અને રાજદ્વારીએ ભવિષ્યમાં કાયદાકીય વ્યવસ્થા બનાવવા માટેના સુરક્ષિત માર્ગરૂપે જોવાના સૂચનો આપ્યા છે, પણ એ અંતિમ કાયદાને બદલે આગળની ચર્ચાઓ માટેનો પગથિયો ગણાશે.
ચર્ચાની પૃષ્ઠભૂમિ
બેઠકની પૃષ્ઠભૂમિ સ્વાયત્ત ઘાતક હથિયારો પરની ચર્ચાઓ Convention on Certain Conventional Weapons (CCW) હેઠળ અન્ય વર્ધમાન ચર્ચાઓની ભાગરૂપે વર્ષોથી ચાલતી આવી રહી છે. 2026ની Group of Governmental Experts (GGE) બેઠકનો બીજો સત્ર 31 ઓગસ્ટથી 4 સપ્ટેમ્બર સુધી જિનીવામાં યોજાયો અને ત્યાં લેથલ ઑટોનોમસ વેફન સિસ્ટમ્સ માટે ભવિષ્યના નિયમનના તત્વો પર ચર્ચા થઇ.
ચર્ચા પછી 5 સપ્ટેમ્બરે મોટાભાગના દેશોએ સામૂહિક ટેક્સ્ટ પર સહમતિ આપી. મુખ્ય મુદ્દા અને મતભેદ ચર્ચામાં મુખ્ય પ્રશ્નો તે રહ્યા કે કઈ હદ સુધી માનવનો અંતિમ નિયંત્રણ અને નિર્ણય ફરજીયાત રાખવો જોઈએ, અને જો સિસ્ટમો મશીન દ્વારા લક્ષ્ય ઓળખી અને ઘાતક બળનો ઉપયોગ કરે તો જવાબદારી કોની રહેશે.
ટેક્નિકલ ભૂલ, ખોટી ઓળખ અથવા અધૂરી માહિતીના કારણે નાગરિકોને થયેલ નુકસાન માટે જવાબદારી અંગે કોઈ સમજૂતી હજુ પાર પાડવામાં આવી નથી. દેશો વચ્ચે સૌથી મોટું મતભેદ એ રહ્યું કે શું આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કાયદેસર બાધ્યક સંધિ બનાવવી જોઈએ કે માત્ર માર્ગદર્શિકા અને રાષ્ટ્રીય સ્તરના નિયમો પૂરતા છે.
આગળની પ્રક્રિયા
બેઠક દરમિયાન અમેરિકા અને રશિયા સહિત કેટલાક દેશોએ રાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકા અને લવચીક વ્યવસ્થાને પ્રાથમિકતા આપવાની વલણ દેખાડી હતી, જ્યારે અન્ય દેશો અને માનવાધિકાર સંગઠનો વધુ કડક આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોની માંગ કરી રહ્યા છે. આ ચર્ચા એવા સમયે આવી રહી છે જ્યારે યુદ્ધના મેદાનમાં ડ્રોન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલીજન્સ આધારિત ટાર્ગેટિંગ સિસ્ટમો અને અન્ય સ્વાયત્ત ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે.
યુક્રેન, સુદાન અને મધ્યપૂર્વ જેવા સંઘર્ષોએ આ ચર્ચાને વધુ તાત્કાલિક બનાવી દીધી છે. સંદેશો એ છે કે ટેક્નોલોજી ઝડપથી આગળ વધતી જાય તો તેના માટેના આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો પાસે પાછળ રહી શકે છે, અને ઓછા ખર્ચે મોટા પ્રમાણમાં સ્વાયત્ત સિસ્ટમો અને બિનરાજ્ય જૂથોના હાથમાં આવી શકે તેવો ખતરો ઉભરી શકે છે.
આ સહમતિને અત્યાર સુધીનો રાજદ્વારી પગથિયો ગણવામાં આવે છે, પરંતુ વાસ્તવિક નીતિ અને કાયદેસર નિયંત્રણ ક્યારે અને કેવા રૂપમાં લાગશે તે આગળની વાટાઘાટો પર નિર્ભર રહેશે. CCWની સમીક્ષા બેઠક, જે નવેમ્બર 2026માં યોજાશે, તેમાં દેશો આ પ્રક્રીયાને આગળ કેવી રીતે લઈ જશો તે નિર્ણય કરશે અને ત્યાંથી સંભવિત કાયદાકીય સાધન અથવા અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા અંગે દિશા સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.
જિનિવામાં થયેલા આ નિર્ણયને ઘણાએ મહત્વપૂર્ણ જાહેરાત તરીકે સ્વીકાર્યો છે, પરંતુ ફિલહાલ તે અંતિમ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો નથી અને તેની અસરની નજીકથી કસોટી આગળની વાટાઘાટોમાં સમજાશે.