કેન્દ્ર સરકારે બેંકિંગ રેકોર્ડ સંબંધિત જૂના કાનૂનમાં ઐતિહાસિક સુધારા કરતી Bankers’ Books Evidence Bill, 2026 રજૂ કરી છે અને લોકસભાએ 5 ઓગસ્ટ અને રાજ્યસભાએ 10 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ બિલ પસાર કર્યો. બિનમુલ્યવાન કાગળ આધારિત પ્રણાલીએ બદલી આવતાં હવે ઇલેક્ટ્રોનિક, ડિજિટલ અને ક્લાઉડ આધારિત બેંક રેકોર્ડને કાનૂની માળખામાં માન્યતા આપવામાં આવે છે. આ ફેરફારથી બેંકો, ગ્રાહકો અને કોર્ટ પ્રક્રિયાઓ પર સીધો અસર પડશે કારણકે ડિજિટલ પુરાવાની સ્વીકાર્યતા માટે નીતિઓ અને શરતો નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે.
બિલ લાવવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ
જુના કાયદો 1891ના Bankers’ Books Evidence Act પર આધારિત હતો અને તે સમયે બેંકિંગ રેકોર્ડ મુખ્યત્વે કાગળીય હતા. હવે બેંકિંગ વ્યવહાર મહત્ત્વપ્રતિસ્વરૂપે ડિજિટલ બની ગયાં હોવાથી, નવા બિલનો હેતુ એ છે કે આધુનિક ઈલેક્ટ્રોનિક અને ક્લાઉડ આધારિત રેકોર્ડને કાનૂની માળખામાં યોગ્ય સ્થાન આપવું.
ડિજિટલ રેકોર્ડને કાનૂની સ્થાન
બિલમાં ‘bankers’ books’ની વ્યાખ્યાને વિસ્તૃત કરીને પરંપરાગત કાગળના દસ્તાવેજો સિવાય ઇલેક્ટ્રોનિક, ડિજિટલ અને ક્લાઉડ આધારિત રેકોર્ડને પણ સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. બેકઅપ અને ડિઝાસ્ટર રિકવરી સિસ્ટમમાં રહેલા રેકોર્ડને પણ વ્યાખ્યાનો ભાગ બનાવવામાં આવ્યો છે.
પ્રમાણિત નકલ અને મૂળ રેકોર્ડની જરૂરિયાત
બિલ અનુસાર દરેક કેસમાં બેંકની મૂળ બુક અથવા મૂળ રેકોર્ડ લાવવાની ફરજિયાત જરૂરિયાત રહેશે નહીં. જો સંબંધિત રેકોર્ડ યોગ્ય રીતે પ્રમાણિત હોય અને તેની વિશ્વસનીયતા અંગેની શરતો પૂરી થાય તો પ્રમાણિત નકલ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડનો કોર્ટમાં ઉપયોગ થઈ શકે છે. આથી કાનૂની પ્રક્રિયામાં બેંકના વિશાળ રેકોર્ડને રજૂ કરવાની વ્યવસ્થા વધુ વ્યવહારુ બનશે.
ડિજિટલ પુરાવાની વિશ્વસનીયતા માટેની શરતો
ઈલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડને માન્ય પુરાવા તરીકે સ્વીકારવા માટે બિલમાં ચોક્કસ શરતો નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે. તેમાં મુખ્યત્વે રેકોર્ડની અખંડિતતા, તે સંબંધિત મૂળ માહિતીનું યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તેમાં અનધિકૃત ફેરફાર ન થયો હોય તેન્સંબંધિત મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે. એટલે કે માત્ર ડિજિટલ ફાઇલ હોવી પૂરતી નહીં પરંતુ તેની પ્રામાણિકતા અને સિસ્ટમની વિશ્વસનીયતા પુરવાર હોવી જરૂરી રહેશે.
કોર્ટમાં બેંક અધિકારીઓને બોલાવવા બાબત સ્પષ્ટતા
જૂના કાયદામાં એવા નિયમો હતા કે બેંક, જ્યારે કેસનો પક્ષકાર ન હોય, ત્યારે સામાન્ય રીતે અધિકારીઓને માત્ર રેકોર્ડ રજૂ કરવા માટે કોર્ટમાં હાજર થવા માટે મજબૂર કરી શકાતી ન હતી. નવા બિલમાં આ વ્યવસ્થાને આગળ વધારવામાં આવી છે અને ‘special cause’ ક્યારે ગણાશે તેનો વધુ સ્પષ્ટીકરણ આપવામાં આવ્યું છે. બિલમાં ઉલ્લેખિત પરિસ્થિતિઓમાં અધિકારીઓને કોર્ટમાં બોલાવી શકાય તેવી બાબતોના ઉદાહરણો જણાવવામાં આવ્યા છે, જેમ કે:
- રેકોર્ડની ચોકસાઈ અંગે શંકા હોય
- રેકોર્ડ જાળવવાની સામાન્ય પ્રક્રિયામાં વિક્ષેપ થયો હોય
- કોર્ટના આદેશનું પાલન ન થયું હોય
અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓને વ્યાપાર કરવાની સત્તા
બિલમાં કેન્દ્ર સરકારને નાણાકીય ક્ષેત્રની અન્ય સંસ્થાઓ અથવા સંસ્થાઓના ચોક્કસ વર્ગો સુધી આ કાયદાની જોગવાઈ વિસ્તૃત કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે. આનો અર્થ એ છે કે ભવિષ્યમાં નોટિફિકેશન મારફતે NBFC અને અન્ય યોગ્ય નાણાકીય સંસ્થાઓને પણ આ માળખામાં લાવવામાં આવી શકે છે.
ગ્રાહકો માટે શું અર્થ રાખે છે?
સામાન્ય ગ્રાહકના દૃષ્ટિકોણથી બિલનો મહત્તમ અસર એ છે કે બેંકિંગ રેકોર્ડને કાનૂની રીતે વધુ ડિજિટલ રીતે સમજવામાં આવશે. UPI, મોબાઇલ બેંકિંગ, ઇન્ટરનેટ બેંકિંગ અને અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમોના રેકોર્ડ હવે બેંકોની સિસ્ટમમાં જળવાય છે અને આ રેકોર્ડ વિવાદ, લોન અને અન્ય કાનૂની પ્રક્રિયાઓમાં મૂલ્યવાન પુરાવો બની શકે છે.
પરંતુ બિલથી એ પણ સ્પષ્ટ છે કે કોઈ પણ ડિજિટલ ડેટા આપમેળે અંતિમ પુરાવો નહીં બની રહે; રેકોર્ડની ચોકસાઈ, પ્રમાણિકતા અને કાયદામાં નિર્ધારિત શરતોનું પાલન આવશ્યક રહેશે. સાથે જ ડિજિટલ બેંકિંગ ડેટાના વધતા કાનૂની ઉપયોગને કારણે ગોપનીયતા અને ડેટા સુરક્ષાના મુદ્દાઓ પણ મહત્વના બની શકે છે અને તાજેતરના વિશ્લેષણોએ આ તરફ ધ્યાન દોર્યું છે.